Er zijn dingen die je alleen maar kunt zeggen als iemand dicht bij je is gestorven. Dingen waar anderen van schrikken, maar waar jij zelf keihard om moet lachen. De donkere grappen. De absurde opmerkingen. De humor die eigenlijk helemaal niet grappig zou mogen zijn, maar het toch is.
The black elephant in the room: zwarte humor.
Lachen in rouw: één van de meest onderschatte vormen van rouwverwerking.
“Dat mág toch niet?”
Jawel. Het mag.
Ik hoor het soms van mensen die in rouw zijn: “Ik schaam me omdat ik moest lachen.” Of: “Mijn zus maakte een grap over de begrafenis en we lagen allemaal plat. Is dat normaal?”
Ja. Het is normaal én menselijk. Het heeft een functie. Zwarte humor in rouw is geen teken dat je te weinig verdriet hebt. Het is geen gebrek aan respect voor de overledene. Het is een manier om te overleven. Om even adem te halen in iets wat anders ondraaglijk zwaar is. Kijk maar naar wat Philippe Geubels doet in Taboe.
Wat er gebeurt als je lacht in rouw
Rouw vraagt enorm veel van je lijf en je hoofd. Je zenuwstelsel staat continu op scherp. Verdriet, angst, uitputting: het is veel. Humor doorbreekt dat even. Het geeft je brein een moment van ontspanning. Een klein resetknopje.
Bovendien verbindt lachen mensen. Zeker in rouw, waar zoveel mensen niet weten wat ze moeten zeggen, kan een gedeelde grap een brug zijn. Het gaat ook hier om die hartsverbinding maken met anderen, en soms is dat nu eenmaal via samen lachen.
En dan is er nog iets anders: zwarte humor geeft je een vorm van controle terug. Rouw voelt vaak machteloos. Maar als jij de grap maakt, bepaal jij het frame. Jij zegt: ik beslis hoe ik hiermee omga. Niemand anders.
Een voorbeeld uit mijn eigen leven
Wanneer mensen me vragen: “ben jij je man verloren”, antwoord ik doodleuk: “Nee, ik weet waar hij is hoor. Hij staat thuis in zijn urne op mijn nachtkastje.”.
Of toen ik aan mijn nieuwe kine vertelde dat mijn man filosoof van de wiskunde was, en hij vroeg: “wat doet hij nu dan?”. “Nu is hij dood aan het zijn”, antwoordde ik voor ik er zelf erg in had. Zijn geschokte gezicht zorgde bij mij voor de platte lach waarbij de tranen over mijn wangen rolden.
Mijn grootste angst bij deze voorbeelden en dit soort humor, is dat mensen die zwarte humor zullen verwarren met luchtigheid. Dat ze daaruit zullen concluderen dat ik Joachim niet meer graag zie, of erger, nooit zo graag gezien heb.
Die momenten voelen daarom soms bijna verboden. Want je zou toch moeten huilen? Maar het zijn momenten opluchting. En van liefde. Joachim zou er zelf het hardst mee lachen. Want kunnen lachen met de wereld en jezelf is goud, én helpt je vooruit in je rouw. Dan wordt het goud met een zwart randje.
Voor wie dit leest en zichzelf herkent
Als jij je schaamt voor die lach, voor die grap die je maakte of om die grappige anekdote die je vertelde op de begrafenis – wees zacht voor jezelf.
Je hoeft rouw niet saai en stil en grijs te maken om het serieus te nemen.
Rouw is groot. En juist omdat het zo groot is, heeft het soms ook humor nodig om te kunnen ademen.
Zwarte humor is geen ontkenning van pijn. Het is het bewijs dat je nog leeft, midden in de pijn.
Voor wie dit leest als omgeving van een rouwende
Misschien lees je dit niet als rouwende, maar als iemand die iemand in rouw kent. En misschien heb jij al eens meegemaakt dat die persoon een donkere grap maakte, en wist jij niet hoe te reageren.
Gewoon meelachen mag. Je hoeft het niet te becommentariëren, te analyseren of te zeggen: “maar het is toch ook verdrietig hé.” Dat weet die persoon zelf ook wel. Lach gewoon mee. Dat is al een groot cadeau.
Wat je beter niet doet: schrikken, de grap wegwimpelen, of het gesprek snel omgooien naar iets ernstigs. Daarmee zeg je onbedoeld: dit is niet oké. En dan sluit de rouwende zich weer een beetje meer.
De grap is geen signaal dat het goed gaat. Het is een uitgestoken hand, pak ze gerust vast. Vaak is het ook gewoon een opening, naar een eerlijker gesprek over hoe het écht gaat.
Bij de gele deur is er ruimte voor alles wat rouw meebrengt, ook voor de lach. Wil je een gesprek? Neem gerust contact met me op.
Magaly
